2036 Việt Nam sẽ bắt kịp Nhật Bản, bạn sẽ là ai trong bức tranh tương lai
Bạn đã từng đối mặt với khủng hoảng nhân dạng trong sự nghiệp?
“Tôi là ai? Tôi giỏi gì? Tôi muốn trở thành ai?” Những câu hỏi tưởng chừng đơn giản lại trở nên cấp bách hơn bao giờ hết trong bối cảnh AI đang định hình lại thị trường lao động. Tại Việt Nam, kỷ nguyên dân số vàng đang dần khép lại, và chỉ còn 10 năm để chúng ta tận dụng lực lượng lao động trẻ dồi dào.
Điều gì khiến nhiều người trẻ, dù sở hữu bằng cấp, vẫn cảm thấy lạc lối? Liệu hệ thống giáo dục và định hướng nghề nghiệp của chúng ta đã đủ để chuẩn bị cho một tương lai đầy biến động? Bài viết này không chỉ phân tích thực trạng mà còn đưa ra những góc nhìn sâu sắc về cách tái định nghĩa bản thân, từ nông nghiệp truyền thống đến các ngành công nghệ xanh và kinh tế số.
Cách đây 21 năm [2004] GS.TS. Bùi Thế Cường đã xuất bản một nghiên cứu về Kỷ nguyên dân số vàng, đến năm 2011 trên báo sức khỏe và đời sống có bài trích dẫn lại, tiêu đề là "Kỷ nguyên dân số vàng và tăng trưởng kinh tế ở Việt Nam". Nghiên cứu cũng đặt ra câu hỏi về cách để tận dụng nguồn lực hiếm có này. Nói là hiếm bởi vì rất khó để 1 quốc gia có thể tái hiện được lần thứ 2.
Các dự báo từ thời kỳ đó và những nghiên cứu về nhân khẩu học sau này đã tính toán và khẳng định đến năm 2036, Việt Nam chúng ta sẽ đạt trạng thái giống như Nhật Bản, Hàn Quốc hay châu Âu hiện nay.
Đó là câu chuyện ở tương lai rất gần, hẳn nhiên sẽ có nhiều biến động từ đây cho đến thời điểm đó, dự đoán cá nhân cho thấy mức độ biến động sẽ rất lớn vì được gia tốc bởi các xung đột toàn cầu, các công nghệ tiên tiến, sự thay đổi địa chính trị.
Bài viết này không phải một báo cáo khoa học khô khan, mà là một hành trình nhìn lại hiện tại qua những con số thực tế, suy ngẫm về quá khứ của thế hệ chúng ta, và chuẩn bị cho một tương lai với cơ hội và thách thức song hành, nơi mà chúng ta và con cái đều là những nhân vật chính.
I. HIỆN TẠI
1.1 Việt Nam sẽ giống Nhật Bản vào năm 2036
Thời điểm này nước ta đang ở đỉnh cao của kỷ nguyên dân số vàng. Lẽ dĩ nhiên là khi đã chạm đến điểm cao nhất thì mọi thứ sẽ bắt đầu chuyển sang giai đoạn đi xuống.
Cụ thể thì từ 2036 trở đi, xã hội chúng ta sẽ chuyển sang cấu trúc dân số già như tình trạng của Nhật Bản, Hàn Quốc hay Châu Âu hiện tại.
Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc (UNFPA) còn cho biết Việt Nam là một trong các quốc gia có tốc độ già hóa dân số nhanh nhất thế giới. Quá trình già hoá này đã bắt đầu từ năm 2015.
Việt Nam đã bắt đầu trở thành xã hội già hóa vào năm 2015 và dự kiến đạt trạng thái "xã hội già" vào năm 2035.

1.2 Cổ tức nhân khẩu học
Trong The Future of Jobs Report ấn bản của năm 2023, có nói đến Demographic dividend - Cổ tức nhân khẩu học của quốc gia. Theo định nghĩa của Quỹ Dân số Liên hợp quốc, là “tiềm năng tăng trưởng kinh tế có thể là kết quả của sự thay đổi cơ cấu dân số theo độ tuổi, chủ yếu khi tỷ trọng dân số trong độ tuổi lao động lớn hơn tỷ trọng dân số ngoài độ tuổi lao động”.
Nhân khẩu học hầu như luôn nằm trong danh sách các yếu tố vĩ mô tác động đến thị trường lao động thế giới. The Future of Jobs Report 2025 cho biết thế giới đang diễn ra 2 quá trình trái ngược nhau:
- Tại các nước thu nhập cao, dân số trong độ tuổi lao động đang già đi và giảm dần số lượng.
- Tại các nước thu nhập thấp, do người trẻ đang dần tham gia thị trường lao động, nên nguồn nhân lực trở nên dồi dào.
Bảng số liệu bên dưới cho biết cơ bản về cấu trúc dân số của Việt Nam so với Nhật Bản và Hàn Quốc [Dữ liệu lấy từ Worldbank].

Chúng ta thường được nghe Nhật Bản là quốc gia già cỗi, sự già cỗi đó được thể hiện cụ thể qua con số hơn 36 triệu người Nhật lớn hơn 64 tuổi, chiếm đến 29,8% dân số. Đối với Hàn Quốc tỉ lệ này là 18,37%. Còn Việt Nam mới chỉ là 8,5%. Rỏ ràng dân số trẻ của nước ta vượt bật so với hai quốc gia còn lại. Sự tăng trưởng kinh tế của chúng ta đương nhiên có sự đóng góp từ lực lượng lao động dồi dào này, hay có thể nói nền kinh tế quốc gia đã nhận được cổ tức nhân khẩu học.
II. QUÁ KHỨ
2.1 Khủng hoảng nhân dạng trong kỷ nguyên AI
AI [và các công nghệ tiên tiến] đang được ứng dụng vào đời sống rất nhiều, đó là thực tế và không thể đảo ngược. Các bạn nếu tiếp xúc nhiều với internet thì hẳn sẽ không thoát khỏi những lăn tăn lo lắng do tin tức về khả năng của AI được cập nhật liên tục tính bằng phút, các cải tiến và mô hình AI mới ra đời tính bằng ngày. Bạn âm thầm chia sẻ nỗi lo với các đồng nghiệp, để rồi giật mình nhận ra xung quanh là một đám đông có cùng tần số, cùng tâm trạng, cùng bị ám ảnh bởi một vấn đề.
Bạn thấy hoang mang, vô định và chơi vơi khi danh phận và các giá trị cũ mà mình gây dựng bấy lâu có vẻ như sắp bị gạt bỏ không thương tiếc.
Vậy hãy tách mình ra khỏi nguồn tiêu cực đó, chậm lại và tỉnh táo một chút. Thay vì quẩn quanh 4 bức tường văn phòng, hãy thử quan sát những người đang làm trong những ngành nghề khác họ có đang FOMO như bạn không?
Thật ra việc cải tiến và áp dụng công nghệ vào quá trình làm việc không phải điều xa lạ, mà được thực hiện hằng ngày, trong khắp các lĩnh vực, trước cả khi làn sóng AI càn quét. Vẫn còn đó các ngành nghề khác đang vận hành như trước đến nay, những người lao động vẫn đang thực hiện tốt công việc bấy lâu của họ mà không mảy may để ý đến AI.
Một số ví dụ:
Trong ngành nông nghiệp, từ việc tưới tiêu bằng sức người, phải kéo ống dẫn nước đến từng gốc cây thì ngày nay bà con đã lắp vòi tưới tự động. Ngày xưa phải vác bình phun thuốc trên lưng đến từng luống cây, sau này đã sử dụng máy bơm công suất lớn, hệ thống theo dõi độ ẩm, tự điều chỉnh lượng nước, hay dùng máy bay drone để phun thuốc. [ Nói trên lý thuyết là vậy, chứ tỉ lệ áp dụng công nghệ vẫn chưa phủ đều ở tất cả các khu vực/lĩnh vực ]
Các kỹ sư nông nghiệp vẫn rong ruổi khắp các vùng đất, trao đổi/bán các kỹ thuật/sản phẩm sinh học hay kinh nghiệm thực tiễn của mình cho các nhà vườn, để các chủ vườn có được vụ mùa bội thu. Có bạn thì chọn hình thức hợp tác, đảm đương toàn bộ kỹ thuật và chi phí phân-thuốc. Kết thúc vụ mùa thì nhận về % lợi nhuận.
Hay các bạn làm kỹ thuật điện [năng lượng tái sinh] vẫn đang hằng ngày quản lý, bảo trì các tua bin điện gió, điện mặt trời khắp cả nước.
Nhiều anh chị em ở các tỉnh thành xa xôi lại chọn mở các xưởng sản xuất sản phẩm có nguồn gốc từ sản vật địa phương. Một sản phẩm mà mình đang dùng đó là Nước và Viên nhàu, chế biến từ quả nhàu - một thứ quả tưởng chừng bỏ đi vì mùi vị rất khó chịu.
Các ví dụ này vẫn chưa thể khắc họa hết được thực tế cuộc sống muôn màu và sự đa dạng trong "cách mà con người có thể lao động, tạo ra của cải, thu nhập" [ Phải viết dài như vậy vì sử dụng từ 'làm việc' là không đủ để diễn đạt hết ý ].
Lúc này bạn có đang cảm thấy ghen tị với những người đang làm các công việc "không phải văn phòng" không? Hoặc có cảm thấy sự lựa chọn của mình có chút lung lay… Cảm giác và cảm xúc này không có gì lạ cả. Chúng xuất phát từ việc ta hay bị vướng vào tâm lý Cỏ bên kia hàng rào lúc nào cũng xanh hơn - ta thấy những thứ người khác đang có luôn ngon lành hơn những gì mình đang sở hữu và có chút nghi ngờ sự chọn lựa của mình.
Thật ra thì công việc và lựa chọn nào cũng có ưu có nhược, có được và có mất. Quan trọng là nó có phù hợp với bản thân hay là không. Vậy mấu chốt ở đây là làm sao để có thể hiểu BẢN THÂN MÌNH rồi mới biết được cái gì là PHÙ HỢP.
2.2 Sự lệch lạc trong định hướng giáo dục
Từ trước đến nay, việc giáo dục và đào tạo của chúng ta xét trên tổng thể có nhiều vấn đề. Tạm chưa cần nói đến chất lượng, thì chúng ta đang theo kiểu vừa thử nghiệm vừa sữa lỗi, chương trình và lộ trình giáo dục đào tạo thật sự lủng củng. Đặc biệt là chưa xuất hiện một lý luận chủ đạo làm xương sống cho ngành [ hoặc có thể đã có nhưng không thi hành được ].
Xưa kia công việc được nhà nước bố trí theo nhu cầu và cơ cấu của tổ chức. Khi nền kinh tế tư nhân phát triển thì hệ thống giáo dục dần dần trở nên mềm dẻo theo nhu cầu tuyển dụng của doanh nghiệp. Tính mềm dẻo này cũng chỉ mới xuất hiện ở gần cuối trong lộ trình từ cấp 1 đến đại học và thường được nhắc đến nhiều nhất là quá trình hướng nghiệp.
Vậy còn phần đầu trong lộ trình giáo dục thì sao. Có một sự thật là phần nền tảng của giáo dục và đào tạo bị hiểu sai, dẫn đến việc chệch hướng khỏi các giá trị ban đầu ngay từ những cấp học nhỏ.
Giáo dục [education] là để phát triển toàn diện con người về trí tuệ, tư duy, đạo đức, thể chất, thẩm mỹ và kỹ năng xã hội. Hướng tới việc làm người, sống có ích, hiểu biết, nhân văn và biết ứng xử đúng mực với bản thân, người khác và xã hội.
Thông qua nhiều năm được giáo dục, đặc biệt là giáo dục phổ thông, người học không chỉ tiếp thu kiến thức mà còn dần dần khám phá thế mạnh của mình, tìm hiểu giá trị sống và sở thích cá nhân. Quan trọng là đặt ra câu hỏi lớn: Tôi là ai? Tôi giỏi cái gì? Tôi muốn trở thành ai? Nói cách khác đây là quá trình mà học sinh hình thành nhận thức về bản thân và thế giới, từ đó xác định hướng đi phù hợp. Qua đó mới chuyển tiếp sang giai đoạn đào tạo.
Đào tạo [training] là quá trình giúp người học làm được việc trong lĩnh vực chuyên môn, tạo ra người lao động có kỹ năng phù hợp với nhu cầu của thị trường.
Sự nhầm lẫn về định nghĩa giáo dục và đào tạo hẳn là không thể xảy ra đối với các nhà làm chính sách và chuyên gia giáo dục [chẳng qua vì lý do nào đó mà hệ thống họ xây dựng nên đã bị biến tướng]. Sự thiếu hiểu biết thấu đáo về hai khái niệm trên có lẽ phần lớn là từ số đông phụ huynh và học sinh. Phụ huynh tự cho rằng quan điểm của họ là đúng, được phụ trợ bởi sự mất niềm tin vào hệ thống giáo dục phổ thông, thế là họ tự đưa ra cách làm riêng. Các em học sinh thì không được bồi đắp khả năng phân tích và phản biện. Thế là tất cả cùng chạy theo những xu hướng chung của đám đông, các nhu cầu đặc biệt trong quá trình học tập cũng xuất hiện. Theo quy luật cung cầu, những người làm giáo dục ở cấp cơ sở nhanh chóng tung ra các dịch vụ đáp ứng thị trường đặc biệt này.
Trước sức ép về thu nhập, cơ hội nghề nghiệp và danh vọng, phụ huynh cùng đội ngũ giáo viên ngày càng tập trung vào việc truyền thụ kiến thức hàn lâm, trong khi các khía cạnh phát triển toàn diện khác bị xem nhẹ.
Sự nhầm lẫn dẫn đến rất nhiều bạn trẻ không trả lời được câu hỏi lớn của cuộc đời, hoặc không được trang bị các phương tiện để tìm lời giải. Các bạn mang nặng tư duy sách vở để áp vào đời sống mà không hiểu rằng đó chỉ là công cụ, còn xã hội vận hành phần lớn là nhờ vào tương tác giữa các cá nhân với nhau. Sự tương tác đó sâu và rộng hơn các em tưởng, nó không thể biểu đạt và được thấu hiểu chỉ thông qua các chương trình vui chơi, trải nghiệm thực tế thường niên do nhà trường tổ chức.
Thứ mà các bạn sở hữu là một góc nhìn hẹp về đời sống xã hội, thiếu sự kết nối và sâu xát với thực tiễn. Khi kết thúc trung học phổ thông, các bạn mang những kiến thức sách vở và tiến vào quá trình đào tạo với cảm giác phân vân, do dự mà không thể gọi tên.
Cuối cùng câu hỏi "Tôi là ai? Tôi giỏi cái gì? Tôi muốn trở thành ai?" vẫn chưa tìm được đáp án.
2.3 Góc nhìn hẹp
Đến giai đoạn chọn ngành học và chọn hướng đi. Do thiếu thông tin thực tiễn, thiên kiến từ phụ huynh, thiếu khả năng phản biện cho nên các bạn lúc này chỉ nghe và biết đến các loại hình công việc theo kiểu văn phòng, được định nghĩa bởi 1 tên gọi cụ thể. Các quyết định đưa ra chứa sự may rủi khá lớn.
Minh chứng là không thiếu các trường hợp liên tục chuyển ngành, học một đằng - làm một nẻo, Không có động lực để hoàn thành chương trình đào tạo. Khi đi làm thì luôn cảm thấy chán ghét công việc. Đặc biệt là sự cứng nhắc trong tư duy và bị động trong mọi thứ, tư tưởng tôi học ngành này ra thì phải tìm đến đúng nơi có công việc đó bị khắc sâu, cứng nhắc.
Nếu bạn là một người có lợi thế về trí óc, nỗ lực trao dồi và lọt vào top 20% người giỏi trong ngành đó, thì chúc mừng, bạn được sống và làm việc đúng với đam mê, thế mạnh của mình, cũng như có thời gian để nghiên cứu chuyên sâu, nổi lo bị đào thải cũng nhẹ nhàng hơn.
Cơ mà luôn tồn tại một thực tế hơi buồn, là đa số chúng ta nằm ngoài nhóm 20%, thậm chí theo thời gian có nguy cơ tụt hạng. Ý thức về sự đào thải ngày một lớn, nhưng không ít người vẫn lúng túng trong việc đảo ngược xu thế này. Tư duy cứng nhắc làm các bạn không nhìn ra các cơ hội mới, không đủ động lực để thử lĩnh vực mới.
Xin đừng nhầm lẫn mình đang xúi bạn từ bỏ công việc hiện tại để chạy theo giấc mơ tự làm chủ/khởi nghiệp nhé! Đây hoàn toàn không giống những lời hô hào, những thông điệp về niềm tin/động lực/phá bỏ vùng an toàn trong vô vàn bài viết truyền cảm hứng của các diễn giả. Thay vào đó hãy xây dựng cách tiếp cận tỉnh táo, dựa trên sự hiểu biết bản thân và đánh giá thực tế, để đưa ra những quyết định bền vững.
Xin chia sẻ vài ví dụ thực giữa hàng trăm câu chuyện hời hợt mà chúng ta nghe được hằng ngày:
Lấy ví dụ khi mua hàng ở siêu thị, chỉ cần căn cứ vào giá trên bao bì để thanh toán. Nhưng khi bạn dạo chợ truyền thống, thì cần phải có kỹ năng thương lượng, trả giá, biết xem cân thịt, con cá có tươi hay không, căn cứ vào giọng điệu, ánh mắt người bán để dự đoán họ có thật thà hay không, thế mà đôi lúc không tránh khỏi trường hợp tiền thì đã mất, mà còn rước sự bực mình vào người.
---
Mình sống ở Tây Nguyên, khu vực này trong 3 năm gần đây nhờ thuận lợi của thời tiết và giá Tiêu, Cà Phê, Sầu Riêng cao, nên bà con đã trả được nợ ngân hàng, xây dựng nhà cửa, mua sắm xe ô tô khá nhiều. Gia đình ông bà ngoại của con gái mình cũng nhờ chăm chỉ mà đã nhận lại được thành quả ngọt ngào.
Giữa các thông tin khởi sắc đó, không ít anh chị em đồng nghiệp có ý định bỏ phố về quê, hay thỉnh thoảng một số anh chị kiểu như KOL/KOC trong một lần đi du lịch ngang qua thì có những cảm thán ngút trời trước những gì bà con đang có được, câu chuyện nhẹ tênh kiểu như chỉ cần tưới đủ nước thì cây sẽ ra quả. Mọi việc cũng chỉ dừng ở đó, chứ chẳng ai chịu nhắc tới những ngày dầm mình dưới nắng cháy da, len lỏi chăm bón cho từng gốc cây, là gần chục năm nằm gai nếm mật, đầu tư phân bón, công cán các thứ nhưng trôi tuột chỉ sau một trận mưa đá, không thì bài ca được mùa mất giá cứ lặp lại không có cách giải quyết. Hay là hàng chục năm ăn không dám ăn, mặc không dám mặc, chắt chiu cho con cái vào thành phố lớn học hành với hi vọng đổi đời - cầm bút chứ không phải cầm cuốc nữa. Chưa nói đến chuyện nhiều cha mẹ đầu tắt mặt tối, cho nên không đủ quan tâm đến con cái hay không có cơ hội để biết được các cách dạy con hiệu quả và dẫn đến vòng lặp khó khăn cứ tái diễn ở thế hệ sau.
Ngoài ra, phải kể đến sự ngộ nhận khi đồng hóa nguồn lực của tổ chức với năng lực cá nhân.
Rất nhiều trường hợp, cả bạn trẻ lẫn người có thâm niên thường tự mãn về công việc mình đang làm, chức danh mình đang đảm đương. Việc chúng ta cảm thấy tự hào về những lần vượt KPI, hay hãnh diện vì quản lý cả trăm con người là không sai.
Nhưng hãy luôn tỉnh táo và nhớ rằng: thành quả đó là nhờ bạn đang ở trong một tổ chức. Bạn có thể thoải mái triển khai các kế hoạch mà không phải lo tới vấn đề chi phí là nhờ nguồn lực tài chính từ tổ chức, cả một kế hoạch được hoàn thành là nhờ sự hợp tác của nhiều phòng ban.
Mọi thứ đều có vẻ dễ dàng khi dùng tiền của tổ chức đúng không! Vậy hãy thử tưởng tượng một ngày bạn rời đi, cởi bỏ đồng phục công ty, thì bạn còn lại gì? Hay bạn có còn cơ hội sửa sai khi đã lỡ đầu tư hết tiền túi vào 1 dự án đổ bể?
Sự ngộ nhận đó còn dẫn tới một tác dụng phụ khác, đó là chúng ta cố chấp hoặc không đủ can đảm để buông bỏ thứ sắp tàn lụi, cố bấu víu vào nó, bấu víu vào danh tiếng mà tổ chức đã hỗ trợ ta tạo ra [ sự kháng cự trước những đổi mới ].
Khi ý thức về những điều đó, chúng ta có thể xây dựng sẵn nhiều phương án phụ, phòng ngừa lúc nào đó ta chỉ còn lại 1 mình.
Dù có khoác lên bao nhiêu lớp đồng phục, cũng đừng bỏ quên con người phía bên trong bạn.
III. Chúng ta đã tận dụng tốt lợi tức nhân khẩu học hay chưa?
GS.TS. Bùi Thế Cường từng nêu lên nhiều trăn trở và khuyến nghị về việc tận dụng lợi thế dân số vàng. Câu hỏi là sau 21 năm, liệu chúng ta đã sử dụng cơ hội đó thành công hay chưa?
Trong bảng thống kê bên dưới, người viết chỉ tổng hợp lại vài số liệu so sánh giữa các quốc gia lân cận. Việc kết luận [Mang tính cá nhân] xin dành cho các bạn.
Lưu ý rằng chỉ số "Di cư ròng" phản ánh chênh lệch giữa nhập cư và xuất cư. Việt Nam, Lào, và Campuchia có di cư ròng âm do lao động di cư ra nước ngoài; Thái Lan, Nhật Bản, và Hàn Quốc có di cư ròng dương do thu hút lao động nhập cư.

*Số liệu tổng hợp từ: Tổng cục Thống kê Việt Nam (GSO), United Nations Population Division, World Bank, United Nations Statistics Division International Monetary Fund (IMF), Asian Development Bank (ADB).
IV. Trở Về Việt Nam: Tái Định Nghĩa Bản Thân và Kiến Tạo Tương Lai
Tết âm lịch, mình và một người anh em họ có ngồi deep talk, bạn từng làm việc ở Hàn Quốc, giờ thì đã về lại quê hương lập gia đình rồi. Lần đầu tiên bạn ấy đề cập chi tiết đến hành trình lao động. Bắt đầu từ việc xác định rõ ràng một mục tiêu duy nhất lúc đó là phải xuất ngoại, và từ đó là 10 năm ở Hàn, đợt đó bạn là người duy nhất ở khu vực Tây Nguyên đăng ký đi. Các công việc đa dạng, cũng có lần bị tai nạn lao động, rồi cũng trải qua giai đoạn khủng hoảng và chấp nhận làm những việc không hay lắm để duy trì thu nhập. Một hành trình có thể nói là chông gai và hi sinh nhiều hơn so với mình và bạn bè cùng lứa - những người có điều kiện đủ đầy hơn.
Trong câu chuyện, bạn kể rằng sau khi hết thời hạn ở Hàn Quốc, Vài người đã tìm cách ở lại, hoặc quay lại làm việc, vì cảm thấy không chấp nhận được mức thu nhập thấp ở Việt Nam, cũng như một số lý do về xung đột văn hóa làm việc. Họ cứ theo đuổi ước mơ nhập cư một cách khá vô vọng, mòn mỏi, trong khi đó mối dây liên hệ với người thân dần phai nhạt theo thời gian và khoảng cách địa lý.
Cuối cùng câu hỏi "Tôi là ai? Tôi giỏi cái gì? Tôi muốn trở thành ai?" vẫn chưa tìm được đáp án mà nhân dạng của họ cứ mờ dần.
Cho đến đầu tháng 4/2025, bảng tin định kỳ từ blog của một bạn trẻ vào inbox, lần này nói về chuyện tại sao bạn chọn làm việc trong nước thay vì tiếp tục lấy học bổng và ở lại châu Âu.
Hai nhân vật sở hữu 2 khả năng khác nhau, 2 hoàn cảnh, 2 con đường xuất ngoại khác nhau. Và rồi cả 2 có cùng lựa chọn trở về Việt Nam để sinh sống bởi vì ngay từ đầu các bạn đã biết đã hiểu mình là ai và mình cần điều gì, cứ thế các bạn tiến bước trên con đường đã được định hướng chính xác.
Trong email bạn trẻ cùng tên với mình có vạch ra 3 ý chính về lý do bạn quay về Việt Nam, mình xin tóm lượt lại ở đây:
Là người Việt Nam
Sức mạnh văn hóa và giá trị truyền thống in đậm trong cách chúng ta suy nghĩ và phản ứng với xung quanh. Trừ phi bạn là một người cực kỳ dễ thích nghi và có suy nghĩ rộng mở, thì có thể khác biệt văn hóa không đáng lo lắng.
Lợi thế về khí hậu và địa lý được thể hiện qua sự đa dạng về các sản vật tự nhiên. Thời tiết đa dạng dọc theo đất nước, không quá cực đoan.
Sự tương hỗ trong gia đình [Chưa nói đến vật chất, nếu bạn được ủng hộ về tinh thần từ người thân đã là một điều tuyệt vời rồi] cũng là động lực và nền tảng tốt để người trẻ có điều kiện vươn lên.
Biên an toàn
Thu nhập của chúng ta thấp hơn các quốc gia châu Âu, Nhật, Hàn Quốc. Nhưng nếu chúng ta nỗ lực để vượt trội hơn thì sẽ gia tăng mức thu nhập mà lại tiết kiệm được nhiều hơn. Trong khi nếu cùng năng lực và sự cố gắng tại các nước kia, sẽ khó có sự bức phá và thu nhập không có sự cách biệt lớn với chi phí sinh hoạt đắt đỏ.
Người trẻ cũng có thể học ngoại ngữ hoặc tận dụng công nghệ AI để xóa nhòa rào cản ngôn ngữ và làm việc remote cho nước ngoài.
Dư địa
Nhân lực giá rẻ, đất đai màu mỡ, khí hậu ôn hòa, lực lượng lao động trẻ tuổi đông đảo, và thuộc nhóm quốc gia đang phát triển nên sẽ có nhiều không gian cựa quậy, nhiều lĩnh vực còn khả năng phát triển, được các nhà đầu tư thế giới đổ vốn vào. [ khác với Nhật, Hàn, Châu Âu - các thị trường này không tự sản xuất hàng hóa, dân số già cỗi, công việc bàn giấy chiếm phần lớn và ít các công việc thuộc nhóm dịch vụ ].
Điều hay nhất là việc bạn nhìn nhận tính hai mặt của một sự việc. Với các bạn đã làm việc và sinh hoạt ở các quốc gia tiên tiến, rõ ràng Việt Nam còn tồn tại nhiều bất cập. Nhưng chính đặc điểm này cũng tạo ra nhiều không gian để người trẻ phát triển, bởi vì có bất cập tức là cần có người cung cấp giải pháp. Cái gì chưa tốt thì làm cho tốt.
Tính hai mặt này cũng cần được hiểu rằng, mình đang không cố chứng minh và mời gọi tất cả hãy chỉ định cư ở quê nhà mà bỏ qua mong ước xuất ngoại, điều kiện tiên quyết nhất vẫn là hiểu rõ về mình, về xã hội để sự lựa chọn là đúng đắn nhất. Mấy năm nay, cụm từ công dân toàn cầu được nhắc đến nhiều, từ phụ huynh đến các tổ chức trong và ngoài ngành giáo dục, từ thôn quê đến thành thị. Và thực tế thì rất nhiều gia đình đã đang dồn hết tiền bạc để giúp con cái được xuất ngoại, đạt được mục tiêu nói trên.
Dường như xét trên bề mặt câu chữ thì "công dân toàn cầu" là xu hướng đi ngược lại nội dung của bài viết, nhưng khoan! Một thời mình đã tự định nghĩa một cách sai lầm cụm từ này, nhưng qua cuốn sách "Bố bỉm sữa dạy con thành công dân toàn cầu - của chú Phúc Lai", mình đã tỉnh táo và bớt FOMO hơn, xin được tóm lượt vài ý của tác giả:
- Chưa cần phải nhắc tới những vấn đề to tác, CDTC trước tiên phải có trách nhiệm với môi trường sống quanh mình, với những người trong cộng đồng nhỏ quanh mình. Có trách nhiệm với hòa bình, mà bước đầu tiên là phải bồi đắp tâm hồn bình an, yêu thương mọi người trong đời sống cho đến môi trường mạng xã hội. [ Vẫn còn đó chuyện khi có giải đấu khu vực, không ít lần các cổ động viên lên mạng chửi Thái Lan, Indonesia... không tiết lời, chửi để giải tỏa cảm xúc nhất thời bỏ qua lý trí ].
- CDTC phải là người hạnh phúc, mà hạnh phúc có nền tảng từ sự bình yên và mạnh mẽ trong tâm hồn chứ không đến từ bên ngoài. Người bình yên trong tâm hồn không phải là người tìm thấy thiên đường trên mặt đất ở một đất nước cụ thể nào đó , mà có thể tìm thấy thiên đường ở bất cứ đâu vì biết nhìn vùng đất ấy và con người ở đó bằng tâm hồn bình yên.
- Sự cống hiến của CDTC không cần phải bị giới hạn trên quê nhà, mà dù ở bất cứ đâu mà ta cống hiến được nhiều nhất cho nhân loại thì cũng là cống hiến cho quê hương. Bạn có thể thuộc trường phái xuất ngoại lập nghiệp, nhưng cũng hoàn toàn là một CDTC ngay trên chính vùng quê mình.
- CDTC không có nghĩa là phải làm những công việc mang tính văn phòng hoặc đòi hỏi là một cá nhân xuất chúng. Mỗi công dân bình thường, từ miền quê cho đến thành thị, từ người làm nông nghiệp cho đến đầu bếp, nếu đào sâu vào chuyên môn, rèn luyện và thực hành những chuẩn mực văn minh của nhân loại thì cũng là đang tiến bước vào nhóm những CDTC.
TẠM KẾT
30/4/2025 là dịp kỷ niệm 50 năm thống nhất đất nước, Việt Nam hôm nay như một bức tranh vẫn cần được hoàn thiện, với những nét màu rực rỡ của cơ hội và khoảng trống của thách thức. Bức tranh sẽ trở nên sống động hơn khi mỗi cá nhân tìm được phong cách mình nổi trội, chọn được gam màu phù hợp.
Thế hệ 8x và 9x hiện đã là những bậc cha mẹ, nên cởi mở hơn với thời cuộc, phá bỏ các định kiến và khuyến khích người trẻ khám phá sự đa dạng của thị trường lao động, từ những ngành nghề truyền thống như nông nghiệp, sản xuất, đến các lĩnh vực mới [AI, kinh tế số, công nghệ xanh] thay vì những ảo vọng hình thành từ truyền thông. Sự kết hợp giữa tự nhận thức và hành động đúng hướng chính là bí quyết để bức tranh tổng thể không chỉ tươi sáng, mà còn hài hòa, trọn vẹn!